Skansen Kurpiowski w Nowogrodzie: historia muzeum pod gołym niebem
Skansen kurpiowski w Nowogrodzie to miejsce, w którym historia Kurpiów jest widoczna w drewnie i plecionych płotach. Powstał w 1927 roku z inicjatywy jednego człowieka. Jak to się stało, że prywatna kolekcja dała początek muzeum, które dziś jest instytucją kultury województwa podlaskiego? Odpowiedź wiąże się z osobą założyciela skansenu. Ten tekst przypomina najważniejsze fakty o skansenie, od otwarcia w 1927 roku po status instytucji kultury.
Adam Chętnik i początki muzeum
Skansen w Nowogrodzie założył Adam Chętnik (1885-1967), etnograf i badacz Kurpiów. O utworzenie tego muzeum zabiegał od 1919 roku. Otwarcie nastąpiło w czerwcu 1927 roku na jego prywatnym gruncie, a według kilku źródeł dokładną datą jest 19 czerwca.
Początkowo placówka działała jako Muzeum Kurpiowskie. To właśnie ono dało początek dzisiejszemu skansenowi w Nowogrodzie. Jego zbiory tworzyła głównie prywatna kolekcja założyciela, licząca około 3000 eksponatów. Budowę i rozwój skansenu sfinansowano ze środków rodzinnych, a to oznacza, że ten skansen powstał z prywatnej inicjatywy na prywatnym gruncie. Dziś skansen nosi imię Adama Chętnika, więc nazwa tego muzeum przypomina o jego założycielu.
Zniszczenia wojenne i odbudowa skansenu
W czasie II wojny światowej muzeum zostało niemal całkowicie zniszczone. Odbudowę rozpoczęto w 1956 roku od zagrody kurpiowskiej.
Od 2022 roku Muzeum Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie jest instytucją kultury województwa podlaskiego. Jest to kolejny etap historii, która zaczęła się od zbiorów gromadzonych na prywatnym gruncie i sfinansowanych ze środków rodzinnych, a dziś obejmuje muzeum odbudowane po zniszczeniach wojennych i działające jako instytucja kultury.
Co można zobaczyć w skansenie kurpiowskim w Nowogrodzie?
Na terenie skansenu stoją drewniane domy, wiatraki i tradycyjne płoty plecione. Opis tego skansenu podkreśla prostotę i funkcjonalność budownictwa kurpiowskiego. Zdobienia chat miały być ozdobą i chronić dom przed złem, więc pełniły podwójną rolę. Ten skansen pokazuje więc kurpiowskie budownictwo w takiej postaci, jaką można obejrzeć na miejscu.
Nowogród leży nad Narwią, w pobliżu dawnej Puszczy Zielonej. Właśnie tam działa Muzeum Skansen Kurpiowski, czyli muzeum pod gołym niebem.
Najstarszy skansen w Polsce?
Źródła nie są w tej kwestii zgodne. Jedne nazywają skansen kurpiowski w Nowogrodzie najstarszym skansenem w Polsce, inne jednym z najstarszych. Bezpieczniejsze jest więc drugie sformułowanie, bo odzwierciedla rozbieżność w opisach. Z tego powodu w opisach skansenu warto zachować ostrożność i nie przesądzać o jego randze. Niezależnie od rankingów pewne jest, że skansen otwarto w 1927 roku, a imię Adama Chętnika nosi do dziś.
Historia Muzeum Skansen Kurpiowski pokazuje, że jedna kolekcja, zebrana przez etnografa, dała początek muzeum, które odbudowano po zniszczeniach wojennych i które dziś jest instytucją kultury województwa podlaskiego. Warto więc przyjrzeć się bliżej temu skansenowi i jego twórcy.